Σαν σήμερα, στις 7 Ιουλίου του 1770, η Ανατολική Μεσόγειος έγινε το σκηνικό μιας από τις πιο δραματικές ναυτικές συγκρούσεις του 18ου αιώνα. Στα ήρεμα νερά του κόλπου του Τσεσμέ, απέναντι από τη Χίο και κοντά στη Σμύρνη, η αυτοκρατορική ισχύς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας υπέστη ένα συντριπτικό πλήγμα, όταν ο ρωσικός στόλος κατέστρεψε σχεδόν ολοκληρωτικά τον οθωμανικό ναυτικό σχηματισμό. Πίσω όμως από τον καπνό των πυρπολημένων πλοίων και τη λάμψη της στρατιωτικής νίκης, ακολούθησε μια τραγωδία για τον ελληνικό πληθυσμό της Σμύρνης, καθώς οι οθωμανικές αρχές προχώρησαν σε σκληρά αντίποινα εναντίον των Ελλήνων κατοίκων της πόλης.
Ρώσοι και Έλληνες απέναντι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία με μία ιστορική νίκη που σημάδεψε τα νερά του Αιγαίου
Η Ναυμαχία του Τσεσμέ δεν ήταν ένα μεμονωμένο επεισόδιο, αλλά ένας κρίκος σε μια μεγάλη αλυσίδα γεωπολιτικών ανταγωνισμών. Από το 1768 είχε ξεσπάσει ο Ρωσοτουρκικός Πόλεμος, μια σύγκρουση ανάμεσα στη Ρωσική Αυτοκρατορία της Αικατερίνης Β΄ και την Οθωμανική Αυτοκρατορία, με επίκεντρο τον έλεγχο της Μαύρης Θάλασσας, των Βαλκανίων και της Ανατολικής Μεσογείου. Η Ρωσία, επιδιώκοντας να επεκτείνει την επιρροή της προς τον Νότο, αναζήτησε συμμάχους ανάμεσα στους χριστιανικούς πληθυσμούς της οθωμανικής επικράτειας, ιδιαίτερα στους Έλληνες ναυτικούς και εμπόρους των νησιών του Αιγαίου. Στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής εντάχθηκαν τα λεγόμενα Ορλωφικά. Ρώσοι αξιωματικοί, με επικεφαλής τον Αλέξιο Ορλώφ, επιχείρησαν να προκαλέσουν εξέγερση στις ελληνικές περιοχές, υποσχόμενοι ρωσική στρατιωτική υποστήριξη για την απελευθέρωση των χριστιανικών πληθυσμών από την οθωμανική κυριαρχία. Πολλοί Έλληνες ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα, προσδοκώντας ότι η ρωσική επέμβαση θα άνοιγε τον δρόμο για την πολιτική αναγέννηση του ελληνικού κόσμου.
Ο ρωσικός στόλος, έχοντας διασχίσει μια τεράστια θαλάσσια απόσταση από τη Βαλτική μέχρι το Αιγαίο, έφθασε στην περιοχή με σκοπό να πλήξει την οθωμανική ναυτική δύναμη. Στη δύναμή του συμμετείχαν και Έλληνες ναυτικοί, οι οποίοι διέθεσαν πλοία και εμπειρία, γνωρίζοντας άριστα τα περάσματα και τις ιδιαιτερότητες του Αιγαίου. Σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, τέσσερα ελληνικά πλοία συμμετείχαν στις επιχειρήσεις μαζί με τον ρωσικό στόλο. Η κρίσιμη αναμέτρηση πραγματοποιήθηκε τη νύχτα της 6ης προς 7η Ιουλίου 1770. Ο οθωμανικός στόλος, αποτελούμενος από δεκάδες πολεμικά πλοία, είχε αγκυροβολήσει στον κόλπο του Τσεσμέ θεωρώντας ότι βρισκόταν σε ασφαλή θέση. Η ρωσική πλευρά εκμεταλλεύτηκε την αδυναμία του εχθρικού σχηματισμού και εξαπέλυσε μια τολμηρή επιχείρηση με πυρπολικά.
Η επίθεση ήταν καταστροφική. Ρωσικά πυρπολικά πλησίασαν τον αγκυροβολημένο οθωμανικό στόλο και πυρπόλησαν τα πλοία του. Μέσα σε λίγες ώρες, η θάλασσα μετατράπηκε σε ένα απέραντο πεδίο φωτιάς. Τα ξύλινα σκαριά τυλίχθηκαν στις φλόγες, τα πυρομαχικά εξερράγησαν και ολόκληρος ο κόλπος φωτίστηκε από μια εφιαλτική λάμψη. Ο οθωμανικός στόλος υπέστη ολοκληρωτική καταστροφή, με χιλιάδες νεκρούς ναυτικούς και την απώλεια της ναυτικής κυριαρχίας στο Αιγαίο. Η νίκη αυτή αποτέλεσε έναν από τους μεγαλύτερους θριάμβους του ρωσικού ναυτικού και προκάλεσε ισχυρό πολιτικό σεισμό στην Κωνσταντινούπολη. Για πρώτη φορά μετά από αιώνες, η οθωμανική ναυτική υπεροχή στην Ανατολική Μεσόγειο αμφισβητήθηκε τόσο έντονα. Η καταστροφή του Τσεσμέ πέρασε στη συλλογική μνήμη ως σύμβολο της ευπάθειας μιας αυτοκρατορίας που μέχρι τότε θεωρούνταν σχεδόν αλώβητη.
Η φλόγα που έκαψε τον οθωμανικό στόλο και το άγνωστο δράμα των Ελλήνων της Σμύρνης
Ωστόσο, η στρατιωτική ήττα δεν έμεινε χωρίς συνέπειες για τον ελληνικό πληθυσμό. Οι Έλληνες της Σμύρνης, λόγω της συμμετοχής ορισμένων συμπατριωτών τους στη ρωσική εκστρατεία, θεωρήθηκαν από τις οθωμανικές αρχές ύποπτοι συνεργάτες του εχθρού. Η οργή που προκάλεσε η απώλεια του στόλου μετατράπηκε σε εκδικητική βία. Σύμφωνα με ελληνικές ιστορικές πηγές, περίπου 1.000 Έλληνες της Σμύρνης σφαγιάστηκαν ως αντίποινα, σε μια πράξη συλλογικής τιμωρίας που σημάδεψε την ελληνική κοινότητα της πόλης. Η τραγωδία αυτή αποκαλύπτει τη σκληρή πραγματικότητα της εποχής: οι μεγάλες αυτοκρατορικές συγκρούσεις δεν διεξάγονταν μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά άφηναν βαθιά τραύματα στις κοινωνίες που βρίσκονταν ανάμεσα στις αντιμαχόμενες δυνάμεις. Οι Έλληνες της Σμύρνης βρέθηκαν παγιδευμένοι στη δίνη ενός πολέμου που ξεπερνούσε τα όρια της δικής τους βούλησης.
Η Ναυμαχία του Τσεσμέ παρέμεινε ένα ιστορικό ορόσημο. Ήταν ταυτόχρονα μια στρατιωτική νίκη, μια γεωπολιτική καμπή και μια ανθρώπινη τραγωδία. Στα νερά όπου κάποτε κάηκαν τα οθωμανικά πλοία, η Ιστορία άφησε χαραγμένο ένα διπλό μήνυμα: ότι οι αυτοκρατορίες μπορούν να κλονιστούν μέσα σε μία νύχτα, αλλά και ότι οι λαοί πληρώνουν συχνά το βαρύτερο τίμημα των αποφάσεων των ανωτέρων και ισχυρών.